|
 Việt Nam có tài nguyên nước thuộc loại trung bình trên thế giới, song
ẩn chứa nhiều yếu tố kém bền vững. Theo những thống kê hiện nay, xét
lượng nước trên lưu vực sông vào mùa khô thì nước ta thuộc vào vùng
phải đối mặt với thiếu nước, một số khu vực như Nam Trung Bộ, Tây
Nguyên, thuộc loại khan hiếm nước.
Do tập quán, thói quen sản xuất, canh tác nông nghiệp sử dụng nhiều nước, lại thiếu các biện pháp hợp lý để lưu giữ, trữ nước trong mùa mưa lũ để dùng dần trong mùa khô nên thường xuyên phải đối phó với tình trạng thiếu nước vào mùa khô ở nhiều nơi, có khi trên phạm vi cả nước. Việc sử dụng nước thiếu quy hoạch, chưa hiệu quả, chưa hợp lý, chưa tiết kiệm trong khi nhu cầu dùng nước ngày một tăng nhanh do phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời với việc xả nước thải, chất thải gây ô nhiễm các nguồn nước càng làm giảm rõ rệt khả năng đáp ứng nhu cầu nước vào mùa khô.
Cùng với tác động rõ rệt và mạnh mẽ của biến đổi khí hậu toàn cầu, của hiện tượng El Nino đến khí hậu và tài nguyên nước ở khu vực, trong đó có Việt Nam, mà tình trạng hạn hán, thiếu nước càng diễn ra nghiêm trọng hơn vào mùa khô, gây hậu quả tác hại sâu rộng hơn tới đời sống, kinh tế và môi trường. Chưa bao giờ tài nguyên nước lại trở nên quý hiếm như mấy năm gần đây khi nhiều dòng sông đang bị suy thoái, nước trong các ao, hồ cạn kiệt vào mùa khô.
Hạn hán, thiếu nước do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan. Nhưng những nguyên nhân từ tự nhiên chỉ tạo nên "nền" của hiện tượng, dường như con người mới là nguyên nhân chính làm tình trạng này càng sâu sắc thêm, nghiêm trọng thêm trong những năm gần đây ở nước ta.
Nguồn nước trên các lưu vực sông nước ta năm 2006 đều ở mức trung bình nhiều năm cá biệt một số lưu vực sông, lượng nước thấp hơn trung bình nhiều năm.
Hạn hán, thiếu nước trong vụ đông xuân năm nay (2006-2007), ngoài nguyên nhân do diễn biến tài nguyên nước, khí hậu, thủy văn theo tự nhiên và tác động của hiện tượng El Nino, còn có tác động của con người, do chúng ta, mà trước hết là do chưa có biện pháp tích trữ nước trên mạng lưới sông ngòi do chưa tích đủ nước vào hệ thống công trình như thiết kế việc phân phối, điều hòa nguồn nước cho các nhu cầu sử dụng chưa hợp lý tài nguyên nước chưa được sử dụng một cách tiết kiệm, hiệu quả, đa mục tiêu như mong muốn việc vận hành và quản lý tổng hợp các hồ chứa đa mục tiêu chưa được tuân thủ một cách nghiêm chỉnh, đầy đủ theo quy trình vận hành, thậm chí ở một số hồ trong những thời kỳ dài vi phạm nghiêm trọng việc vận hành bảo đảm nguồn nước tối thiểu cần thiết cho hạ lưu, bảo đảm dòng chảy môi trường, bảo đảm đời sống bình thường của một dòng sông (ít nhất là không để xảy ra tình trạng xấu hơn trong điều kiện tự nhiên bình thường). Hạ lưu hồ chứa Hòa Bình và Tuyên Quang cạn kiệt nghiêm trọng dòng chảy trong nhiều tháng liên tục vào cuối năm 2006 đầu tháng 1-2007 (hồ Hòa Bình thường chỉ xả 300-500m3/s hồ Tuyên Quang: ở mức 10m3/s) làm cho hạ lưu sông Hồng "héo hon" một cách tệ hại, chưa từng thấy trong hơn 100 năm có số liệu quan trắc (mực nước tại Hà Nội xuống rất thấp, thấp nhất là 1,18 mét trong khi mực nước thấp nhất đã quan trắc được trong những năm chưa xây dựng công trình hồ chứa Hòa Bình là 1,57 mét ngày 27-3-1956). Từ một dòng sông trù phú, tiềm tàng nhiều nguồn lợi rơi vào tình trạng không thể khôi phục được nếu chỉ xả nước xuống hạ lưu trong một vài đợt ngắn với lượng nước hạn chế. Trong điều kiện tài nguyên nước về hồ, nhìn chung, ở mức bình thường, hoặc thấp hơn bình thường không nhiều (14-15%) mà để xảy ra tình trạng cạn kiệt nguồn nước ở hạ lưu sông Hồng (thấp hơn trung bình nhiều năm đến 50-55%), gây ảnh hưởng lớn đến cấp nước sinh hoạt, đời sống nhân dân và sản xuất cũng như môi trường cảnh quan dòng sông trong thời gian qua chủ yếu là do việc quản lý vận hành hồ chứa và liên hồ chứa không tuân theo các quy định hiện hành và không tuân theo thiết kế. Ðây là vấn đề nhạy cảm và phức tạp, cần được đánh giá một cách đầy đủ và toàn diện để có giải pháp thích hợp nhằm phòng tránh nạn khan hiếm nước, thiếu nước do chính chúng ta gây ra hoặc do chúng ta làm cho tình hình nghiêm trọng thêm.
 Hạn hán thiếu nước có thể biện giải bằng nhiều lý do, song việc phải đối mặt thường xuyên với hạn hán, thiếu nước đòi hỏi chúng ta phải có giải pháp tổng thể, toàn diện và có hệ thống trong bảo vệ, quản lý, khai thác, sử dụng hợp lý, hiệu quả, tiết kiệm và đa mục tiêu nguồn nước vốn hữu hạn lại dễ bị tổn thương ở nước ta. Trong hoàn cảnh như vậy, công tác quản lý tài nguyên nước càng được đặt lên tầm cao hơn, nhưng cũng chịu sức ép lớn hơn và nặng nề hơn, song đều đã được đề cập đến trong chiến lược quốc gia về tài nguyên nước vừa được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đầu năm 2006.
Trong điều kiện thiếu nước hoặc tài nguyên nước trở nên khan hiếm thì mỗi chúng ta và toàn xã hội phải nâng cao trách nhiệm gìn giữ, bảo vệ, bảo tồn. Mọi nguồn nước đều quý giá, việc khai thác, sử dụng phải tiết kiệm, đa mục tiêu và luôn nhằm tới hiệu quả tổng hợp cao nhất có thể.
Việc điều, tìm kiếm được nguồn nước đã khó, nhất là các nguồn nước dưới đất ở những vùng thường xuyên khô hạn thiếu nước như vùng Nam Trung Bộ và một số vùng núi, vùng cát ven biển nước ta, thì việc giữ gìn, bảo vệ và bảo tồn để khai thác, sử dụng khi nước trở nên khan hiếm lại còn khó khăn hơn bội phần. Từ ngàn năm nay, nhiều người đã biết tích trữ, giữ nước vào mùa mưa lũ để phòng khi khô hạn, thiếu nước. Nhưng rồi "thói quen" cứ cần nước là có ngay, tất cả là có sẵn trong sông, trong hồ, tất cả đều được Nhà nước lo toan sao đủ cho mọi người, mọi nhà, cho sản xuất... được hình thành trong những năm "bao cấp" làm mất dần thói quen tiết kiệm, tích nước phòng hạn, được bữa nay còn phải lo bữa mai. Do vậy, dần dần, thái độ ứng xử với nước đã có những thay đổi theo hướng bất lợi.
Trong thực tế, chúng ta thường phải chứng kiến những tình trạng rất phi lý, nhiều giếng khoan khai thác nước dưới đất với đầu tư lớn nhưng ngừng hoạt động do nước bị ô nhiễm, các trạm cấp nước xây xong hoạt động một thời gian rồi cạn khô để đó, hoặc nước bị sử dụng lãng phí hoặc chỉ dùng để... tưới cây trong khi không đủ nước sạch cho đời sống hằng ngày. Ở hầu hết các đô thị lớn, các công trình cấp nước các dạng (sinh hoạt và tưới) đều rất phổ biến tình trạng đầu nguồn thừa nước, chưa tới cuối nguồn đã hết nước, trong khi hàng trăm hộ dân còn thiếu nước sinh hoạt, hàng vạn ha cây trồng thiếu nước tưới thì nơi nào đó vẫn sử dụng nước sạch một cách lãng phí để rửa xe, hè phố, tưới cây, tưới ngập tràn lan... Do thiếu nước, khan hiếm nước sạch mà nhân dân buộc phải sử dụng nước bị ô nhiễm, thậm chí phải sử dụng nước bị ô nhiễm những chất độc hại, như asenic hay thạch tín... đang là thực trạng báo động ở nhiều khu vực, nhiều tỉnh.
TS. LÊ BẮC HUỲNH - Theo Nhân Dân
 |
